Parasetamol (asetaminofen), yaygın olarak kullanılan bir analjezik (ağrı kesici) ve antipiretik (ateş düşürücü) ilaçtır. Terapötik dozlarda güvenli kabul edilmesine rağmen, yüksek dozlarda alındığında ciddi karaciğer hasarına yol açabilen potansiyel olarak hayati tehlike oluşturan bir toksisiteye neden olabilir.
Parasetamol toksikasyonu, özellikle yanlış doz kullanımı, eş zamanlı alkol alımı veya altta yatan karaciğer hastalığı olan bireylerde daha ağır seyredebilir.
Parasetamolün Metabolizması ve Toksisite Mekanizması
Parasetamolün büyük bir kısmı karaciğerde glukuronidasyon ve sülfatlama yoluyla metabolize edilir. İlacın küçük bir bölümü ise sitokrom P450 enzimleri aracılığıyla N-asetil-p-benzokinon imin (NAPQI) adlı toksik bir metabolite dönüştürülür.
Normal koşullarda NAPQI, glutatyon ile bağlanarak detoksifiye edilir. Ancak toksik dozlarda parasetamol alındığında glutatyon depoları tükenir ve NAPQI birikimi hepatoselüler nekroza yol açar. Bu durum, akut ve fulminan karaciğer yetmezliğinin temel mekanizmasını oluşturur.
Emilim ve Dağılım
Parasetamol oral alımdan sonra gastrointestinal sistemden hızla emilir ve kısa sürede tüm vücut dokularına dağılır. Gastrointestinal yan etkilerinin sınırlı olması ve gebelikte göreceli olarak güvenli kabul edilmesi, ilacın yaygın kullanım nedenleri arasındadır.
Endikasyonlar
Parasetamol aşağıdaki durumlarda yaygın olarak kullanılmaktadır:
- Baş ağrısı
- Ateş
- Diş ağrısı
- Adet sancısı
- Kas ve eklem ağrıları
- Sırt ve bel ağrıları
- Soğuk algınlığı ve sinüzit
Kontrendikasyonlar
Parasetamol aşağıdaki durumlarda dikkatle kullanılmalı veya kaçınılmalıdır:
- İleri derecede karaciğer yetmezliği
- İleri derecede böbrek yetmezliği
- Parasetamole karşı aşırı duyarlılık
- Daha önce ciddi hematolojik hastalık öyküsü
Yan Etkiler
Parasetamol kullanımına bağlı olarak nadiren şu yan etkiler görülebilir:
- Ürtiker ve makülopapüler döküntüler
- Solunum zorluğu
- Yüz, dudak ve dilde şişme
- Karaciğer enzimlerinde yükselme
- Kanama bozuklukları
- Methemoglobinemi
Güvenli Doz Aralıkları
Yetişkinlerde
- Tek doz maksimum: 1 g (1000 mg)
- Günlük maksimum: 4 g (4000 mg)
Çocuklarda
- Tek doz: 10–15 mg/kg
- Uzun süreli ve yüksek doz kullanımı önerilmez
Toksik Doz Tanımı
- 6 yaş üzeri çocuklar ve erişkinlerde
- Tek seferde ≥ 200 mg/kg
- veya 24 saat içinde 7–10 gram
- 6 yaş altı çocuklarda
- Tek seferde ≥ 200 mg/kg
Alkol bağımlılığı, uzun süreli açlık, izoniazid kullanımı ve kronik karaciğer hastalığı gibi durumlarda toksik doz eşiği daha düşüktür.
Klinik Bulgular
İlk 24 saat
- Bulantı ve kusma
- İştahsızlık
- Halsizlik
25–72 saat
- Sağ üst kadran ağrısı
- Transaminazlarda belirgin yükselme
- Bilirubin artışı
- Protrombin zamanında uzama
73–96 saat
- Fulminan karaciğer yetmezliği
- Hepatik ensefalopati
- Koagülopati
- Çoklu organ yetmezliği ve ölüm
Tedavi
- Erken dönemde aktif kömür
- Uygun vakalarda gastrik lavaj
- Spesifik antidot: N-asetilsistein
- Ağır vakalarda yoğun bakım ve destek tedavisi
Erken tanı ve zamanında antidot tedavisi, prognozu belirleyen en önemli faktördür.
Sık Sorulan Sorular (FAQ)
Parasetamol toksikasyonu nedir?
Parasetamol toksikasyonu, ilacın önerilen dozların üzerinde alınması sonucu özellikle karaciğerde ciddi hasara yol açabilen zehirlenme durumudur.
Parasetamol zehirlenmesi kaç mg’da olur?
Erişkinlerde yaklaşık 200 mg/kg veya 24 saat içinde 7–10 gram alım toksik kabul edilir. Risk faktörleri varsa daha düşük dozlar da toksik olabilir.
Parasetamol toksikasyonu belirtileri nelerdir?
İlk saatlerde bulantı ve kusma görülür. İlerleyen dönemde sağ üst karın ağrısı, karaciğer enzimlerinde yükselme ve sarılık gelişebilir.
Parasetamol zehirlenmesi öldürücü müdür?
Tedavi edilmezse parasetamol toksikasyonu ölümcül olabilir ve fulminan karaciğer yetmezliğine yol açabilir.
Parasetamol toksikasyonunda antidot nedir?
Spesifik antidot N-asetilsisteindir ve mümkün olan en erken dönemde başlanmalıdır.
Alkol kullananlarda parasetamol daha mı tehlikelidir?
Evet. Alkol kullanımı parasetamolün toksik etkisini artırır ve güvenli doz aralığını düşürür.
Sonuç
Parasetamol toksikasyonu, sık kullanılan bir ilacın yanlış veya kontrolsüz kullanımına bağlı olarak gelişebilen ciddi ve hayati risk taşıyan bir klinik durumdur. Şüpheli doz alımlarında gecikmeden tıbbi değerlendirme yapılması büyük önem taşır.
Kaynaklar:
World Health Organization (WHO)
LiverTox – National Institutes of Health
StatPearls – NCBI